Co to jest osoba?

Co to jest osoba? Czym w człowieku jest osoba albo gdzie zamieszkuje? Mamy wewnętrzne poczucie własnej podmiotowości. Niestety najczęściej mylimy podmiotowość osobową z podmiotem myślącym, czyli świadomością. Trzeba stwierdzić, że osoba na pewno nie jest naszą świadomością. Nowożytna filozofia wyeksponowała myślenie i myślący podmiot (res cogitans), stąd pojmowanie człowieka jako podmiotu świadomościowego. Ale trzeba z całą mocą zaznaczyć, że osoba ludzka nie ma nic wspólnego z myśleniem. Osoba stanowi podmiotowość istnienia, które jest zasadą realności i aktywności człowieka. Tę podmiotowość tworzą własności transcendentalne istnienia – prawda, dobro i piękno. Są to własności osobowe, które przyczynują duchowość człowieka w postaci władz duchowych. 

Dlatego możemy powiedzieć, że przyczyną ludzkiej duszy jest osoba. Człowiek jest więc rozumny i wolny z racji sprawczej aktywności osoby, która swoją moc sprawczą czerpie bezpośrednio od Boga. To znaczy, że Bóg stwarza osobowe istnienie (zawierające osobową podmiotowość), natomiast całą sferę duchową, czyli ludzką duszę, przyczynuje już osoba poprzez własności prawdy, dobra i piękna. Dzięki temu powstaje wyposażenie duchowe naszej natury (czyli władze duchowe rozumu, woli i uczuciowości. Dlatego ludzka natura jest wyjątkowa i może działać w sposób duchowy, co wyróżnia ją spośród całego świata przyrodniczego.

Nie można więc twierdzić, że aktywność osobowa i duchowa człowieka powstała w wyniku ewolucji, bo to jest kompletna bzdura. Ewolucja może oczywiście dotyczyć rozwoju organizmów żywych na naszej planecie, ale nawet wówczas nie można udowodnić, że życie powstało samoistnie. Ponieważ również życie ma swoją przyczynę na poziomie istnienia w postaci własności życiodajnych – jedności, odrębności (czyli wielości i różnorodności), oraz żywotności (czyli zdolności tworzenia organizmu żywego).

Jak możemy poznać osobę człowieka?

Jak możemy poznać osobę człowieka? Nauka przyrodnicza ogląda człowieka z zewnątrz i opisuje fakt i zjawiska z jego życia. Z kolei literatura (i może szerzej humanistyka) próbuje zajrzeć w głąb człowieka i opisać jego przeżycia i myśli (intencje świadomościowe). Dlatego nauka tworzy jedynie jakiś obraz zjawiskowy człowieka, zaś literatura tworzy obraz psychologiczny człowieka. Jednak ani na poziomie zjawiskowej cielesności, ani na poziomie psychologicznej świadomości nie znajdziemy ludzkiej osoby. 

Gdzie zatem mieszka osoba człowieka? Jak możemy do niej dotrzeć? A może w odkryciu ludzkiej osoby pomocna okaże się sztuka? Ale i tam nie znajdujemy samej osoby człowieka. Okazuje się, że odnalezienie i poznanie osoby nie jest wcale takie łatwe. Jeśli nawet większość z nas przyzna, że człowiek jest osobą, to i tak nie wiemy, czym ona jest. Dlatego, że osoby nie da się ani zobaczyć, ani pomyśleć. No to co możemy zrobić ze swoją osobą? Odpowiedź wydaje się prosta. Musimy nauczyć się kochać osobę, a wówczas doświadczymy, kim jest osoba.

Dlatego do poznania osoby konieczne jest doświadczenie wewnętrzne. Ale to nie może być myślenie o sobie samym, ani przeżywanie własnych myśli, ponieważ myślenie ujawnia jedynie naszą świadomość. Świadomość nie jest osobą! Musimy wyjść poza doświadczenie własnej świadomości. Wewnętrzne doświadczenie osoby polega na otwarciu się na osobową aktywność. Jest to doświadczenie kontemplacji i sumienia (a także upodobanie piękna). Osoba przemawia do nas w aktach kontemplacji i sumienia. Używając języka św. Augustyna możemy powiedzieć, że osoba oświeca nasze naturalne władze i zdolności. Przekazuje nam aktywną moc, która wywołuje i sprawia we władzach duchowych realne dyspozycje i sprawności, jakby dając władzom do ręki odpowiednie zasady działania. Akt kontemplacji sprawia w naszym umyśle pojawienie się słowa prawdy, które stanowi zasadę poznania umysłowego (intelligere). Akt sumienia obdarza naszą wolę czynem dobra (czyli miłością), który stanowi zasadę chcenia i działania człowieka. Natomiast akt upodobania kształtuje w naszej uczuciowości przeżywanie piękna, co staje się zasadą naszego życia (pięknego przeżywania życia). Dlatego mówimy, że życie jest piękne.

To oświecenie, jakie zdobywa nasza dusza (władze duchowe) w postaci słowa prawdy, czynu dobra i przeżycia piękna, jest już trwałym efektem oddziaływania aktywności osoby (czyli aktów podmiotowości istnienia, jaką jest nasza osoba). Dlatego należy uznać, że osobę poznajemy i doświadczamy poprzez skutki obecne w naszej duszy. Poznajemy osobę dzięki słowu prawdy (czyli dzięki wierze), dzięki czynowi dobra (dzięki miłości) oraz dzięki przeżyciu piękna (dzięki nadziei). Inaczej mówiąc poznajemy osobę w wierze, nadziei i miłości. W ten sposób poznajemy zarówno osobę człowieka jak i Boga.

Czy w człowieku jest coś doskonałego?

Czy w człowieku jest coś doskonałego?  Każdy z nas chciałby być doskonały, choćby w jakimś małym zakresie. Jednak angielskie hasło nas przestrzega: nobody is perfect. Czy zatem możemy odnaleźć w sobie coś doskonałego? Gdy oglądamy tancerzy lub sportowców, wtedy wydaje nam się, że doskonałe może być ludzkie ciało. Ale od razu dostrzegamy, że jest to tylko wyćwiczona chwilowa doskonałość ruchu. Ktoś może powiedzieć, że naprawdę doskonała jest nasza ręka, która stanowi najdoskonalsze narzędzie w świecie przyrody, gdyż potrafi wykonywać najrozmaitsze czynności. Lecz zaraz zjawia się odpowiedź, że ludzka ręka jest tak doskonała, ponieważ jest kierowana przez myślenie. Może więc czymś doskonałym jest myślenie? Przecież człowiek potrafi wymyślać niestworzone rzeczy. Realizuje swoje szalone pomysły. Czy myślenie może być doskonałością człowieka? Powiemy jednak, że nasze myślenie jest nietrwałe i zmienne, pojawia się, przemija i znika, jak wiosenny śnieg. To może doskonałością jest całość myślenia wszystkich ludzi, którzy już przeminęli i dopiero się pojawią w przyszłości. Hegel uważał, że taka wszechcałość myślenia stanowi objaw Ducha Absolutnego. Czy nasze codzienne myślenie może być cząstką Ducha Absolutnego? I co to byłby za Duch, bo przecież nie może to być Duch Boży.

Jeśli zapytamy ludzi wokół siebie, co ich zdaniem tworzy doskonałość człowieka, to większość wskaże właśnie na myślenie. Wszyscy wiemy, że myślenie jest tym, co wyróżnia człowieka spośród świata przyrody, a nawet całego wszechświata. Myślenie jest tym, co góruje nad światem zwierząt. Zatem wydaje się być czymś doskonałym. Filozofia ma jednak jedno zasadnicze zastrzeżenie. Otóż nasze myślenie nie jest czymś naprawdę realnym. Myślenie wyrasta bowiem z negacji realności. Dlatego myślenie porusza się wyłącznie w sferze możliwości. Powiemy, że myślenie stwarza dla naszego działania nieograniczone możliwości. Ale same pomyślane możliwości nie stworzą i nie dadzą nam niczego realnego.

Tylko prawdziwa realność jest czymś doskonałym. Czy w człowieku możemy spotkać prawdziwą realność? Trzeba w takim razie zapytać, co w nas jest najbardziej realne? Myślenie z pewnością nie, gdyż stanowi tylko możliwość. Materialna cielesność również nie, skoro posiada charakter czegoś będącego i nie będącego zarazem. Czy więc czymś naprawdę realnym jest nasza dusza? Także nie, bo przecież duszy przypisujemy zmienne poznanie i wolność wyboru. Okazuje się, że nawet dusza jest przeniknięta jakąś możnością. Czy zatem istnieje coś trwalszego, co stanowi fundament ludzkiej realności i bytowości? Może więc jest to ludzka egzystencja?

Czymś naprawdę realnym jest akt istnienia, który urealnia całość ludzkiego bytu. Istnienie jako egzystencja jest samym centrum realności człowieka. Stanowi wewnętrzna przyczynę istnienia wszystkich pozostałych elementów. Otóż w przypadku człowieka, który jest osobą, mamy do czynienia z istnieniem osobowym, jak je nazwał Wojtyła. Ludzkie istnienie stanowi więc podmiotowość osobową, która odpowiada za realność sfery istotowej, czyli rozumnej natury człowieka. Ludzka natura nie mogłaby funkcjonować bez sprawczej podmiotowości istnienia, jaką tworzy osoba wraz z życiem.

Dlatego w człowieku czymś doskonałym jest jedynie osoba jako podmiotowość istnienia, która posiada sprawcze moce w postaci własności prawdy, dobra i piękna. Osoba ludzka została stworzona przez Boga, dlatego mogła otrzymać w momencie stworzenia pełnię doskonałości (akt istnienia), która była w stanie zorganizować dla siebie możność materialną.

Nowy Słownik Personalistyczny

Przedstawiamy Państwu nową wersję 

słownika personalistycznego
w formie najważniejszych pytań. 

SŁOWNIK PERSONALISTYCZNY 

na 2013 rok.

by GIACINTO de BEMOWO

Kim jest człowiek?

Kim jest człowiek? To jest pytanie stricte filozoficzne, bowiem należy do obszaru rozważań filozofii (metafizyki). To nie jest jednak pytanie naukowe, ponieważ dzisiejsza nauka (czyli wiedza przyrodnicza) może co najwyżej zapytać, czym jest człowiek? W tym zakresie różne dziedziny naukowe dają swoje szczegółowe odpowiedzi.

Wiedza naukowa dociera jedynie do poziomu ludzkiej natury. Dlatego nauka reprezentuje wyłącznie naturalistyczne rozumienie człowieka. Wizja naturalistyczna przedstawia nam jedynie zjawisko człowieka lub fakt ludzkiego życia. Dlatego człowiek jawi się jako dobrze uporządkowany organizm żywy. Stąd wiedza naukowa podkreśla tylko te cechy, które łączą ludzki organizm z rozwojem świata przyrody (czyli z ewolucją). Taka przyrodnicza wiedza określa człowieka jako zwierzę rozumne (animal rationale). Tak było już u Arystotelesa. Pytając, czym jest człowiek, odpowiadał, że jest on istotą żywą i rozumną. Arystoteles uważał przecież, że wszystkie zwierzęta posiadają duszę jako zasadę organizującą i ożywiającą ciało. W przypadku człowieka ta dusza jest jednak wyjątkowa, gdyż posiada funkcje i działania nie tylko cielesne lecz także duchowe. Dusza ludzka działa jakby sama z siebie, ale nadal pozostaje formą ciała.

Pytanie, kim jest człowiek, zmusza nas do sięgnięcia od razu znacznie głębiej, domagając się odpowiedzi filozoficznej (metafizycznej) dotyczącej samej realności ludzkiego bytu. Przecież mamy nieodparte poczucie, że przyrodnicze wyjaśnienie, czym jest człowiek, nie zadowala naszego postrzegania rangi i znaczenia człowieczeństwa. Mamy bowiem głębokie przekonanie, że człowiek nie jest czymś (rzeczą), lecz że jest kimś (ważnym i znaczącym podmiotem).

Dlatego filozofia odpowiada, że człowiek jest osobą. Człowiek jest przede wszystkim osobą. Człowiek jest więc podmiotowością osobową a nie tylko przedmiotem cielesnym lub materialnym. Osoba stanowi podmiotowość istnienia, dlatego jest związana bezpośrednio z realnością człowieka. Człowiek jest realnym bytem dzięki swojej osobie jako osobowej egzystencji. A to znaczy, że cała aktywność człowieka płynie właśnie z osoby. Ostateczną zasadą ludzkiego działania jest zatem osoba a nie tylko natura. Albowiem to osoba przyczynuje wyposażenie natury ludzkiej i dalej przejawia się poprzez działania natury. Dlatego natura powinna być podporządkowana osobie a nie na odwrót.

Człowiek jest osobą nie dlatego, że jest rozumny i wolny w swoim postępowaniu, ale odwrotnie człowiek jest rozumny i wolny dlatego, że jest osobą. Tylko filozofia realistyczna (metafizyka) jest w stanie zbadać osobę jako zasadę ludzkiej realności. Żadna nauka przyrodnicza nie posiada odpowiednich narzędzi, które mogłyby sięgnąć do sfery ludzkiej egzystencji. Nauki te ślizgają się jedynie po powierzchni istnienia zagłębiając się co najwyżej w sferę esencjalną. Ale tam widzą jedynie atomy lub związki chemiczne (fizyka i chemia), elementy anatomiczne (anatomia) oraz funkcjonalne narządy (fizjologia). Jednak nauki przyrodnicze nie są w stanie zapytać o całość struktury bytowej oraz związki przyczynowe. A bez tego nie dotrzemy nigdy do poziomu osoby, ponieważ osoba jako podmiotowość istnienia stanowi zasadę realności ludzkiej natury i jej bezpośrednią przyczynę. To osoba przyczynuje bowiem rozumność duszy, a poprzez duszę wpływa również na kształt cielesności. Natomiast ewolucja dostosowuje całość do zmiennych warunków przyrodniczych.

Co to znaczy, że człowiek jest osobą?

Co to znaczy, że człowiek jest osobą? To znaczy, że posiada w sobie prawdziwą moc sprawczą. Człowiek działa mocą swojej osoby, dlatego określamy go mianem działającego podmiotu. Tym aktywnym i sprawczym podmiotem jest właśnie osoba. Osoba stanowi podmiotowość istnienia, które jest pierwszym i zasadniczym aktem w całym ludzkim bycie. Jako podmiotowość istnienia osoba posiada doskonałą moc i aktywność.

Dzięki aktywności osoby powstaje nasza ludzka natura wraz ze swoim duchowym wyposażeniem. To znaczy, że główne działania duchowe człowieka mają swoje źródło w samej osobie. Dzięki temu człowiek może poznawać i rozumieć otaczająca go rzeczywistość, a zdobywane rozumienie poznanych rzeczy pozwala nam na posłużenie się nimi dla naszych potrzeb, czyli tworzenia narzędzi, a także tworzenia techniki i sztuki. Dzięki temu człowiek posiada zdolność mowy jako ekspresji zdobywanego słowa prawdy, ponieważ to prawda jako własność osobowa istnienia przemawia poprzez naszą naturę, czyli uzewnętrznia się w postaci wypowiadanego słowa.
Tak więc ludzkie zdolności rozumnego poznania oraz mowy, czyli to, co wyróżnia człowieka spośród zwierząt, mają swój początek i źródło w aktywności osoby, a nie w rozwoju ewolucyjnym. Przyczyną realnych zdolności człowieka musi być realny akt, a nie sama możliwość rozwoju, ponieważ rozwija się tylko to, co już realnie istnieje.

Nowy Słownik Personalistyczny

Przedstawiamy Państwu nową wersję 

słownika personalistycznego. 

Będzie ona zatytułowana 

SŁOWNIK PERSONALISTYCZNY 

na 2013 rok.

by GIACINTO de BEMOWO