SŁOWNIK PERSONALISTYCZNY
Nosce te ipsum
13 maja 2012
Wola
Wola.
Wola jest duchową władzą człowieka. Rozum poznaje otaczające nas bytu, a wola
zwraca się do nich w pragnieniu. Wola jest rozumnym pożądaniem dobra. Wola
pozwala człowiekowi na chcenie i wybieranie dobra. Dzięki temu wola sprawia, że
człowiek może działać.
Przyczyną woli i
jej działania jest osobowe dobro zawarte w ludzkiej egzystencji. Własność dobra
sprawia i przyczynuje zdolność chcenia, jaką jest wola. Osobowa własność dobra
kieruje także działaniem woli. Aby móc pragnąć dobra (czyli chcieć), wola musi
mieć z nim bezpośredni kontakt. Wola nie może kierować się jedynie naszą wiedzą
o dobru, ponieważ wtedy nie dotrze nigdy do realnego dobra. Aby wola mogła
chcieć dobra, musi go najpierw doświadczyć. Takim bezpośrednim doświadczeniem
osobowego dobra jest sumienie. W sumieniu (jako głos sumienia) przemawia do nas
samo osobowe dobro. To dobro wzywa nas do siebie. Właśnie na tym wezwaniu dobra
polega głos sumienia. Jest to bezpośrednie wezwanie osobowego dobra (może to
być dobro ludzkie albo Dobro Boskie). Dopiero mając taki kontakt z osobowym dobrem,
wola może podjąć chcenie tego dobra. Wezwanie sumienia wywołuje w woli
bezwzględne pragnienie dobra, czyli afirmację. Wobec osobowego dobra, które
jest dobrem bezwzględnym, wola doświadcza powinności chcenia. Wówczas przestaje
się kierować wyborem poznanego przez rozum dobra, ale w pełni afirmuje
napotkane dobro. Możemy więc powiedzieć, że dzięki sumieniu wola podejmuje
afirmację osobowego dobra. Takie działanie woli jest już doskonałym aktem
moralnym. Aby więc człowiek mógł działać moralnie jego wola potrzebuje impulsu
ze strony sumienia. Dlatego sumienie uważane jest za zasadę moralną.
Bez tego impulsu
wola działa jedynie na zasadzie wolnej decyzji. Jeśli wola nie dysponuje
bezpośrednim kontaktem z realnym dobrem, wówczas kieruje się wyłącznie informacją
(wiedzą) rozumu. Rozum stara się rozpoznać moralne dobro i tworzy na ten temat
różne teorie. Swoją wiedzę rozum przedstawia do zaakceptowania woli. Ale wola
nie posiada odpowiedniego kryterium rozstrzygającego, dopóki nie spotka się z
realnym dobrem człowieka. Dlatego wola pozbawiona kontaktu z realnym dobrem
jest zmuszona dokonywać dowolnych wyborów pomiędzy różnymi postulatami i
teoriami przedstawianymi jej przez rozum. Dlatego w historii filozofii mieliśmy
najróżniejsze koncepcje etyczne. W ten sposób filozofia stawia każdego
człowieka przed wyborem, co należy uznać za moralne dobro (czy wiedzę, czy
cnotę, czy szczęście, czy przyjemność).
Pomóc w tej
sytuacji może nam jedynie doświadczenie mowy serca, które kontaktuje nas
bezpośrednio z osobą i godnością człowieka. Sumienie (głos sumienia) jest tym
składnikiem mowy serca, który dotyczy sfery pożądawczej, czyli woli jako
chcenia dobra. Bez wskazań głosu sumienia nasza wola jest bezradna wobec
propozycji rozumu. Rozum tworzy bowiem swoją wiedzę, która obejmuje różne
teorie. Jeśli wola nie dysponuje odpowiednim kryterium w postaci głosu
sumienia, to będzie wybierała postulatu rozumu w sposób dowolny. Właśnie tak
działającą wolę myśliciele chrześcijańscy nazwali wolną decyzją lub po prostu
wolną wolą (liberum arbitrium). Aby podjąć działanie moralne wola nie
może wybierać w sposób dowolny. Moralna wola człowieka musi się kierować
powinnością wobec realnego i osobowego dobra. Dlatego moralna wola nie działa
ani z konieczności, ani z wolności, lecz z powinności wobec dobra. Takie
powinnościowe chcenie woli nabiera charakteru osobowego i staje się właściwym
działaniem moralnym.
Sumienie
Sumienie.
Sumienie jest zasadą ludzkiej moralności. Sumienie stanowi zasadę moralną
dlatego, że kontaktuje nas bezpośrednio z osobowym dobrem. Sumienie stanowi
samo wezwanie osobowego dobra. Dlatego głos sumienia wzywa naszą wolę do
czynienia dobra. Wówczas osobowe dobro zawarte w ludzkiej egzystencji wzywa nas
do wypełnienia moralnej powinności. Powinnością woli jest bowiem pragnienie dobra.
Ale to musi być osobowe dobro człowieka albo Boga. Osobowe dobro jest dobrem
bezwzględnym. Kiedy wola pragnie dobra bezwzględnego, wtedy może podjąć akt
afirmacji, czyli miłości osobowej. Właśnie wówczas możemy powiedzieć, że
pokochaliśmy daną osobę. Taka miłość nie jest możliwa bez kontaktu z osobowym
dobrem. Ten kontakt zapewnia nam sumienie.
Głos sumienia jest
bezpośrednim wezwaniem dobra. Czasami wzywa nas Boskie Dobro, ale najczęściej
jest to wezwanie osobowego dobra człowieka. To wezwanie staje się zasadą
działania woli. I przeradza się w powinność woli. W działaniu moralnym wola
kieruje się powinnością wobec osobowego dobra (ludzkiego lub Boskiego). Tylko
wtedy moralne działanie człowieka nabiera prawdziwego sensu. W ten sposób
buduje się moralność jako krąg wspólnotowy łączący ludzi realnymi więziami.
Człowiek nie może
się obejść bez sumienia. Sumienie jest podstawą moralności, czyli osobowego
życia człowieka. Bez udziału sumienie nie ma aktywności osoby i osobowego
życia. Jeżeli więc człowiek zamierza żyć jako osoba, to powinien kierować się
kontemplacją, sumieniem i upodobaniem. Aby poznać osobową prawdę człowiek
potrzebuje kontemplacji. Aby zapragnąć osobowego dobra człowiek musi posłuchać
swojego sumienia. Aby przeżyć osobowe piękno powinien doświadczyć upodobania i
uczuciowej fascynacji.
W działaniu
moralnym głos sumienia pełni najważniejszą rolę. Kontakt z osobowym dobrem
stanowi bowiem nieodzowną pobudkę do działania moralnego. Jeśli człowiek chce
działać moralnie, musi poczuć i doznać osobowego dobra. Aby w ogóle zapragnąć
tego dobra, wola człowieka musi mieć kontakt z tym dobrem. Inaczej wola zacznie
się kierować ustaleniami rozumu, które bez udziału kontemplacji stają się raz
prawidłowe, ale innym razem błędne. Natomiast wskazanie sumienia staje się
czymś rozstrzygającym, ponieważ sumienie zawsze ukazuje nam dobro – osobowe
dobro człowieka. Sumienie się nie myli, ale błędne lub niewłaściwe może być
nasze odniesienie do sumienia, jeśli głos sumienia zastąpimy jedynie naszą
wiedzą na temat tego, co uważamy za dobre. Wtedy zaczynamy tworzyć różne teorie
dobra, a zapominamy o wezwaniu sumienia. Dlatego w etyce powinniśmy zawsze
powracać do sumienia i jego wezwania do dobra.
Miłość
Miłość.
Miłość jest aktem woli. Jednak wola jest zdolna do podejmowania aktów miłości
jedynie pod wpływem oddziaływania osobowego dobra. Osobowe dobro pobudza wolę
dzięki wezwaniu sumienia. Osobowe dobro oddziałuje na wolę i kontaktuje się z
nią poprzez sumienie. W ten sposób osobowe dobro uobecnia się bezpośrednio
naszej woli. Osobowe dobro (zwłaszcza Dobro Boskie) ma ogromną moc sprawczą. To
ono stoi u podstaw naszej woli jako przyczyna sprawcza. Jest też pierwszym
przedmiotem aktów woli. Kiedy wola napotka osobowe dobro, wówczas budzi się w
niej akt chcenia. Osobowe dobro ma charakter bezwzględny i dlatego wywołuje
bezwarunkowe chcenie. Nasza wola zwraca się do tego dobra w akcie
bezwarunkowego i bezwzględnego chcenia. Taki akt woli nazywamy afirmacją albo
właśnie miłością. Miłość stanowi więc pełną i bezwarunkową afirmację osobowego
dobra (ludzkiego lub boskiego).
Osobowe dobro jest
zawarte w istnieniu człowieka. To dobro wypełnia całe istnienia. Dlatego na tym
poziomie jest ono tożsame z osobą człowieka. Afirmując osobowe dobro afirmujemy
więc jednocześnie samą osobę człowieka. Miłość afirmuje osobę człowieka w
sposób bezwzględny. Afirmacja wyraża się w „byciu dla” tej osoby. To „bycie
dla” kogoś przybiera postać daru. Papież Jan Paweł II nazywa miłość
bezinteresownym darem. Pełna afirmacja przeradza się w osobowy dar. Afirmacja
nie jest więc chęcią posiadania lub zagarnięcia czegoś. Wprost przeciwnie
afirmacja wyraża się jako doskonały dar. Kochać jako osoba to znaczy dawać
siebie komuś drugiemu. Kochać to znaczy służyć drugiej osobie z pełnym
oddaniem. Dlatego w miłości mamy tylko dawać, niczego nie pragnąc dla siebie.
Taką pełnię może osiągnąć tylko miłość osobowa, nazywana też miłością
nadprzyrodzoną (caritas). Do takiej miłości musimy uruchomić naszą
osobę. Miłość nie jest uczuciem. Właściwym podmiotem afirmującej miłości
(miłości oblubieńczej) jest osoba ludzka. Ale nawet osoba jest pobudzana do
takiej miłości. Dzieje się to za sprawą łaski i relacji osobowej nawiązywanej z
nami przez Boga. Dlatego mówimy, że sprawcą tej miłości jest sam Bóg. Bóg
nawiązuje relację z osobą człowieka i dzięki temu obdarza mocą i ożywia osobowe
dobro człowieka. Dopiero wówczas to dobro może (dzięki uzyskanej mocy)
oddziaływać na naszą wolę wywołując w niej akt miłości afirmującej. Miłość jako
afirmacja jest bezwarunkowym pragnieniem czegoś absolutnego. Dzięki tej miłości
pragniemy samego istnienia osoby. Zatem pragniemy samej osoby, która jest
istnieniem (podmiotowością i aktywnością osobowego istnienia). Osobowa miłość
zostaje więc sprawiona przez moc osobowego dobra (przede wszystkim Dobra
Boskiego). Właśnie w tym znaczeniu mówimy, że osobowa miłość pochodzi od Boga.
Subskrybuj:
Posty (Atom)